Gizartearentzako arriskuak eta desabantailak
Adimen artifizialaren (AA) erabilerak gizartearentzako hainbat desabantaila eta arrisku dakar, batez ere desberdintasun sozialen areagotzeari, pribatutasunari eta lan-merkatuaren eraldaketari lotuta.
Zeregin errepikakorrak automatizatzeak hainbat lanpostu tradizional desagertzea eragin dezake. Nahiz eta teknologia honek lanbide eta trebetasun berriak sortu, pertsona askok lana aldatzeko eta eredu berrira egokitzeko zailtasun handiak izan ditzakete.
AA ereduak gizarteko datu historikoekin entrenatzen direnez, gizartean jada existitzen diren aurreiritziak (arrazismoa, sexismoa edo LGTBIQ+ kolektiboaren aurkakoak) ikasi eta erreproduzitzen dituzte. Horrek ekar dezake sistemek talde zaurgarriak modu automatizatuan baztertzea edo diskriminatzea.
Datu pertsonalen bilketa eta prozesamendu masiboak herritarren pribatutasuna arriskuan jartzen du, gizabanakoen etorkizuneko portaerak eta erabakiak aurreikustea ahalbidetuz. Gainera, denbora errealeko zaintza biometrikoak eta herritarrak sailkatzeko puntuazio sozialeko sistemek giza eskubideen aurkako arrisku onartezinak sortzen dituzte.
Tresna hauen testu eta irudi sorkuntza-gaitasunak desinformazio kanpaina sinesgarriak diseinatzea eta gizartea modu masiboan manipulatzea errazten du. Era berean, jazarpena edo bullyinga muturrera eraman ditzakete, pertsonen irudi edo bideo hiperrealistak sortu eta biktimak umiliatzeko erabil baitaitezke.
Gizarteak teknologia horien emaitzak itsu-itsuan sinesteko arriskua du, giza ikuskapenaren beharra eta makinen akatsak alboratuz. Bizitza errealeko edo osasuneko erabaki kritikoetan adimen artifizialarengan soilik fidatzeak (adibidez, mediku baten diagnostikoa ordezkatuz) ondorio kaltegarriak eragin ditzake.
Adimen artifizialaren eta datu-zentroen hazkunde azkarrak karbono-aztarna izugarria sortzen du. Ereduak (ChatGPT bezalakoak) entrenatzeko eta exekutatzeko, teknologia-enpresa handiek ehunka etxebizitzak adinako elektrizitate-kontsumoa behar dute milaka prozesadore elikatzeko. Gainera, Nazio Batuen Erakundeak ohartarazi duen moduan, zerbitzari-sare horiek hozteko ur-eskari kezkagarria behar izaten da; adibidez, ChatGPT-ri egiten zaizkion galdera gutxi batzuek litro erdi ur inguruko kontsumoa eragiten dutela estimatzen da. Egungo klima-larrialdian, baliabide hauen ustiapen masiboa mundu mailako jasangarritasun-erronka bilakatu da.
Zer da alborapena AAn?
Alborapena gertatzen da entrenamendu datuetan aurreiritziak, desorekak edo ordezkaritza falta daudenean, eta horrek emaitza bidegabeak sortzen ditu talde jakin batzuentzat. Sistema batek ez du “nahita” egiten, baina datuetatik ikasitakoa modu desorekatuan aplikatu dezake.
Horren ondorioz, pertsona talde bati buruz okerrago funtzionatu dezake beste bati buruz baino. Hori oso garrantzitsua da aurpegi-ezagutza, hautaketa automatikoak edo gomendio-sistemak bezalako eremuetan.
Datuen desoreka arriskutsua da
Entrenamendu datuetan talde batzuk gutxi ordezkatuta badaude, sistemak talde horiekin okerrago jardun dezake. Horregatik, datuen kalitateaz gain, datuen aniztasuna eta oreka ere funtsezkoak dira.
Pribatutasuna: zer arriskutzen duzu?
AA tresnei datu pertsonalak ematen dizkiezunean, informazio hori gorde eta prozesatu egin daiteke. Hor sartzen dira zure galderak, testuak, argazkiak, kokapena edo beste datu sentikorrak.
Horregatik, ez da gomendagarria pasahitzak, osasun-informazioa, beste pertsonen datuak, helbideak edo aurpegi-argazki pertsonalak partekatzea baimenik gabe. Datu horiek zerbitzarietan gorde daitezke eta beste helburu batzuetarako ere erabil daitezke.
Erabilera arduratsua eskolan
Irakasleak jakin behar du nola eta zertan erabili duzun AA zure lanean.
Zirriborroak, ideien zerrendak edo bertsioak gordetzea lagungarria da zure ekarpena erakusteko.
Lanak zure pentsamendua eta estiloa islatu behar ditu, ez AAren testu generikoa.
AAk emandako datuak beti egiaztatu behar dira, akatsak edo asmakizunak sar baitaitezke.
Deepfake-ak eta desinformazioa
AA generatiboak irudi, audio eta bideo faltsuak sortzeko gaitasuna du. Deepfake-ak pertsona erreal baten itxura edo ahotsa duten edukiz faltsuak dira, eta gero eta zailagoa izan daiteke benetakoetatik bereiztea.
Horrek arrisku handiak dakarzkio gizarteari: baimenik gabeko irudi-erabilera, adierazpen faltsuak, gezurrezko albisteak edo manipulazio politikoa. Horregatik, beti egiaztatu behar dira iturriak eta jatorrizko edukia bilatu behar da.
Zer egin dezakegu?
Erabiltzaile gisa, arau sinple batzuk hartu daitezke: datu pertsonalik ez partekatu, emaitzak egiaztatu, iturriak aztertu, eta AAren erabilera modu gardenean azaltzea. Eskolan, gainera, erabilera-araudi argia edukitzea lagungarria da.
Hausnarketa interesgarri bat da zein arau ezarriko zenituzkeen zure ikastetxean AA modu justuan eta zintzoan erabiltzeko. Horrek erakusten du tresna teknologiko bat ez dela neutroa: erabiltzeko moduak asko baldintzatzen du.
Mini-quiza
Alborapena datuen desoreka edo aurreiritziek eragindako joera bidegabea da.
Integritate akademikoak gardentasuna, egiaztapena eta zure ekarpen propioa eskatzen ditu.
Glosarioa
Entrenamendu datuen aurreiritziek eragindako joera bidegabea.
Europako datu-babeserako erregulazio orokorra.
AAk sortutako bideo edo audio faltsua, pertsona erreal baten itxurarekin edo ahotsarekin.
Eskolako lanak modu zintzoan eta garden egitearen betebeharra.
AAren erabilera azaltzeko eta justifikatzeko betebeharra.