Hausnartu eta jardun etikoki eta arduraz
Partekatu ala ez? AA erabili ala ez? Baimen hau onartu? Egunero hartzen ditugun mikro-erabaki digitalek ondorioak dituzte guretzat, besteentzat eta gizartearentzat.
Zer da gaitasun hau?
Eduki digitalekin, hedabide-plataformekin eta AA sistemekin jardutean, erantzukizuna, zuzentasuna eta giza balioekiko errespetua kontuan hartzeko gaitasuna.
Gaitasun hau zeharkakoa da: MAIL ereduaren erdian dago eta beste lau gaitasunak zeharkatzen ditu. Bilatzean, aztertzean, parte hartzean edo sortzean, beti dago erabaki etiko bat.
Plataformak arreta harrapatzeko diseinatuta daude: jakinarazpenak, sariak, «like» kontagailuak eta algoritmikoki sustatutako edukiak. Diseinu horiek haserrea eta beldurra sortzen duten edukiak anplifikatzen dituzte, jendea pantailan mantentzen dutelako.
Etika gutxitan da arauak betetzea bakarrik. Askotan balio lehiakideak orekatu behar dira: pribatutasuna eta irekitasuna, ekitatea eta eraginkortasuna, umorea eta duintasuna.
Ikasle gaitu batek…
- badaki nola eragiten dioten elkarreragin digitalek bere arretari, emozioei eta ongizateari;
- manipuladoreengandik distantzia hartzeko estrategiak erabiltzen ditu eta online ematen duen denboraz hausnartzen du;
- ulertzen du bere argitalpenek eta erabakiek epe luzeko identitate digitala eta ospea eraikitzen dituztela;
- aztertzen du nola eragiten duten diseinu-erabakiek, entrenamendu-datuek eta algoritmoek bere eta besteen pertzepzioan;
- AAren mugak eta gizarte-eragina (jasangarritasuna barne) kontuan hartzen ditu.
Maila-progresioa
Pribatutasuna eta jasangarritasuna babesteko praktiken ulermen aurreratua du; etikoki jarduten daki, bere ekintzek bere ongizatean, ikaskideengan eta gizartean dituzten ondorioez hausnartuz, eta AA sistemen mugez eta gizarte-eraginaz hausnar dezake.
Segurtasun-, etika-, jasangarritasun- eta ospe-alderdiez jabetzen da. Truke sinpleak kontuan har ditzake (adib. denbora aurreztea vs. tranpa egitea) tresnak erabili ala ez, eta nola, erabakitzean.
Online arriskuen oinarrizko ulermena du, eta bere ekintza digitalen ondorio zabalagoez jabetzen hasi da: pribatutasuna, jasangarritasuna, etika, ospea, garapen kognitiboa eta ongizatea.
Estrategia praktikoak
EBKE: lau galdera partekatu aurretik
Egia da? · Baimena dago? · Kalterik egin diezaioke inori? · Erabilgarria da besteentzat? Bat «ez» bada, ez partekatu.
10 segundoko pausa
Eduki batek haserrea, beldurra edo harridura bizia sortzen badizu, itxaron. Algoritmoek emozio biziak saritzen dituzte; manipulazioak emozioa behar du.
AA semaforoa
Berdea: ikasteko laguntza (galderak, azalpenak), gardena. Horia: ideiak, zuzenketak — adierazi. Gorria: zure lana ordezkatu, datu sentikorrak, debekatuta dagoenean.
Datu-minimizazioa
Aplikazio edo webgune batek bere funtziorako behar duena bakarrik eman. Cookieetan, ireki «Ezarpenak»: botoi nabarmena ez da beti zuretzat onena.
Truke-balantzea
Idatzi hiru zutabe: zer irabazten dut? · zer galtzen dut? · nork ordaintzen du? (ni, besteak, ingurumena). Maila tartekoaren gakoa da.
Ongizate digitala
Jakinarazpenak mugatu, «ez molestatu» ordutegia, segidak (streaks) ez elikatu, eta galdetu: nola sentitzen naiz erabili ondoren?
Adibide ebatzia
Galdera: zer egingo zenuke? Justifikatu zure erabakia ondorioak kontuan hartuz.
- Identifikatu tentsioan dauden balioak. Umorea eta taldekoa izatea vs. irakaslearen duintasuna eta baimena.
- Aurreikusi ondorioak, pertsona bakoitzarentzat. Irakaslea: umiliazioa, bere irudia kontrolik gabe. Maialen: zigorra, ospea; deepfake-ak legez kanpokoak izan daitezke. Taldea: normalizazioa.
- Bilatu aukerak, ez bakarrik «bai/ez». Ez zabaldu · Maialeni pribatuan esan · taldean ezabatzeko eskatu · egoerak jarraitzen badu, tutoreari jakinarazi.
- Erabaki eta justifikatu. «Ez dut zabalduko eta taldean ezabatzeko eskatuko dut, irakaslearen baimenik gabe bere irudia manipulatzeak kalte egiten diolako, eta Maialeni ere arazoak ekar diezazkiokeelako.»
Hainbat pertsonarengan dituen ondorioak aztertzen ditu, aukera eraikitzaileak proposatzen ditu eta balio-tentsioa aitortzen du.
Simulagailua: zure jarioa
Plataformek zure portaeratik ikasten dute. Esperimentatu: eman «atsegin» haserre-edukiei hainbat aldiz eta ikusi zer gertatzen den aniztasunarekin eta tentsio emozionalarekin. Gero, aldatu kronologikora.
PISA estiloko ariketak
Ariketak mailaren arabera ordenatuta daude. Erantzun, egiaztatu eta irakurri azalpena.
Ikasgelan
«Partekatu ala ez?» kartak
Inprimatu 12 egoera-karta. Talde bakoitzak EBKE galderekin sailkatzen ditu eta, gero, desadostasun handiena sortu duen karta talde osoan eztabaidatzen da.
Deskargatu kartak →Gelako AA erabilera-akordioa
AA semaforoa oinarri hartuta, ikasleek beren klaserako arauak idazten dituzte: noiz berdea, noiz horia, noiz gorria, eta nola adierazi erabilera.
Deskargatu txantiloia →Eztabaidarako galderak
- Zein erabaki digital hartu duzu azken astean pentsatu gabe? Zer ondorio izan zitzakeen?
- Zilegi da AA erabiltzea idazlan bat zuzentzeko? Eta ideiak sortzeko? Non dago muga?
- «Doakoa» den aplikazio batek nola lortzen du dirua? Nork ordaintzen du benetan?
- Zure lehengusu txikiak ikusiko balu zure azken argitalpena, ondo iruditzen zaizu?
- AAren ingurumen-kostua kontuan hartu behar al dugu erabakitzean? Nola?