MAIL markoa, euskaraz eta argi
ELGAren ebaluazio-markoaren laburpen didaktikoa: zer den MAIL, zer gaitasun neurtzen diren, nola ebaluatuko diren eta nola lotzen diren ikasgaiekin. Iturri nagusia: PISA 2029 MAIL Assessment Framework (lehen zirriborroa, 2026).
Zergatik orain?
Gazteek egunero erabiltzen dituzte hedabide-plataformak informazioa bilatzeko, gaiak esploratzeko eta besteekin elkarreragiteko. Gainera, AA sortzaileak testuak, irudiak, audioak eta bideoak segundotan sortzeko aukera ematen du.
Horrek aukera handiak dakartza (sormena, lankidetza, parte-hartze zibikoa, ikaskuntza pertsonalizatua), baina baita arriskuak ere: informazio ez-fidagarria, deepfake errealistak, akatsez betetako AA erantzunak, ziberjazarpena, pribatutasun-arazoak, arreta harrapatzeko diseinuak eta deskarga kognitiboa (pentsatzeko lana makinen esku uztea).
Hedabideak eskuratu, ulertu, aztertu eta sortzeko gaitasuna, gizabanakoengan, erakundeengan eta gizartean duten eraginaz hausnartuz. Muinean, irudi, hitz eta soinuekin jarduteko pentsamendu kritikoa dago.
AAren eraginpeko munduan aurrera egiteko ezagutza teknikoa, gaitasun iraunkorrak eta etorkizunerako jarrerak. AArekin jardun, sortu, kudeatu eta hura moldatzeko aukera ematen du, onurak, arriskuak eta inplikazio etikoak kritikoki baloratuz (EB-ELGA, 2026).
Non gurutzatzen dira? Hiru modutan:
AAk edukia sortzen du
Testua, irudia, soinua, musika eta bideoa: hedabideen ekoizpena eraldatu du.
AAk zer ikusten dugun aukeratzen du
Gomendio-sistemek informazio-fluxuak kudeatzen dituzte eta gure ikuspegia moldatzen dute.
AA bera hedabidea da
Txatbotak eta «lagun» txatbotak gure bizitza sozial eta emozionalaren bitartekari bihurtu dira.
Hiru kontzeptu gakoak
Hiru dimentsio hauek dira MAILen «betaurrekoak». Bakoitzak hedabideen alfabetatzearen ideia klasikoak dituzte, eta AA alfabetatzeak ideia horietan egiten duen ekarpena.
- Nork edo zerk sortu du mezu hau? AA erabili al da, eta zein fasetan (sortzean, editatzean, kuratzean)?
- Nor da audientzia, eta nola egokitu du AAk edukia hari iristeko?
- Nork ateratzen du etekina: AA enpresek, plataformek, datu-biltzaileek?
AA sortzaileak kantitate handiko datuetatik patroi estatistikoak ikasten ditu, eta ondoren «hurrengo litekeena» aurreikusiz sortzen du eduki berria. Esanahia, ordea, ez dago mezuan bakarrik: audientziak interpretatzean sortzen da.
- Zergatik ikusten dut mezu hau? Algoritmo batek aukeratu edo gomendatu al dit?
- Zein da helburua, eta nola moldatu dute AA sistemek?
- Nola interpreta daiteke mezu hau, eta zein alborapen anplifika ditzake?
Markoak ohartarazten du AA sistemek ez dituztela beti jasotzen hizkuntza txikien ñabardurak (adibidez, ironia edo sarkasmoa), eta sinplifikazio horiek «egiazko» gisa aurkezten dituztela. Euskaraz lan egiten dugunok arreta berezia jarri behar dugu.
- Nola sortu da lan hau? Zein giza eta makina-prozesu nahasi dira?
- Zein datu edo iturritan oinarritu dira egilea edo AA sistemak?
- Nola irudikatzen dira balioak, ideologiak eta ikuspuntuak?
- Nola eragiten dio AAren parte-hartzeak mezuaren sinesgarritasunari?
Definizioa eta gaitasun-eredua
Eduki digitalekin, hedabide-plataformekin eta AA sistemekin modu eraginkor, etiko eta arduratsuan jarduteko behar diren gaitasunen multzoa.
Gaitasunek ez dute alderdi kognitiboa bakarrik barne hartzen: alderdi sozialak, emozionalak eta motibazionalak ere bai. Jarduteko prest egotea eta autoerregulazioa ere gaitasunaren parte dira.
- Eskuratu eta erabili gainerako gaitasunen oinarrizko baldintza da.
- Hortik garatzen dira aztertu eta ebaluatu, parte hartu eta elkarlanean aritu eta sortu.
- Hausnartu eta jardun etikoki eta arduraz zeharkakoa da: ikasleek beren ekintza guztien inplikazio etikoak kontuan hartu behar dituzte.
Ereduaren diagrama interaktiboa atalaren hasieran duzu.
Bost gaitasunak eta maila-progresioak
Gaitasun bakoitzerako, markoak ikasleen itxaropen-progresio bat proposatzen du hiru mailatan: oinarrizkoa (low), tartekoa (intermediate) eta aurreratua (high).
Hausnartu eta jardun etikoki eta arduraz Zeharkakoa
Definizioa: eduki digitalekin, hedabide-plataformekin eta AA sistemekin jardutean, erantzukizuna, zuzentasuna eta giza balioekiko errespetua kontuan hartzeko gaitasuna.
Plataformak arreta harrapatzeko diseinatuta daude (jakinarazpenak, sariak, «like»-ak) eta emozio biziak sortzen dituzten edukiak anplifikatzen dituzte. Ikasleek manipulaziotik distantzia hartzeko estrategiak behar dituzte, eta beren ekintzek ongizatean, identitate digitalean eta besteengan duten eragina ulertu. Etika gutxitan da arau-kontua: balio lehiakideen arteko orekak dira (pribatutasuna, irekitasuna, ekitatea, eraginkortasuna).
Pribatutasuna eta jasangarritasuna babesteko praktiken ulermen aurreratua du; etikoki jarduten daki, bere ekintzek bere ongizatean, ikaskideengan eta gizartean dituzten ondorioez hausnartuz, eta AA sistemen mugez eta gizarte-eraginaz hausnar dezake.
Segurtasun-, etika-, jasangarritasun- eta ospe-alderdiez jabetzen da. Truke sinpleak kontuan har ditzake (adib. denbora aurreztea vs. tranpa egitea) tresnak erabili ala ez, eta nola, erabakitzean.
Online arriskuen oinarrizko ulermena du, eta bere ekintza digitalen ondorio zabalagoez jabetzen hasi da: pribatutasuna, jasangarritasuna, etika eta ospean, garapen kognitiboan eta ongizatean epe luzeko eragina.
Eskuratu eta erabili Oinarria
Definizioa: hedabide-plataformetan eta AAk bitartekotutako inguruneetan eduki digitala eraginkortasunez erabiltzeko, aurkitzeko, kontsultatzeko, AAri eskatzeko (prompt) eta kuratzeko gaitasuna.
Ikasle gaituek badakite bilaketa-emaitzak erabiltzailearen historiak, kokapenak, ospeak eta interes komertzialek baldintzatzen dituztela, ez zehaztasunak bakarrik. Informazioa kuratu, iragazi, antolatu eta gorde, datu pertsonalak AA entrenamendutik edo zaintzatik babestu, arazo teknikoak konpondu eta tresnak egokitu edo aldatu ere badakite.
Ingurune digitaletan modu estrategikoan nabigatzen du: bilaketa-metodoak kritikoki hautatzen ditu, datu pertsonalak babesten ditu eta arazo teknikoei eraginkortasunez aurre egiten die.
Informazioa iragazi, edukia antolatu eta ohiko arazoak identifikatu ditzake, baina hutsuneak ditu tresna konplexuagoetan, datuen kudeaketan, gomendio-sistemen ulermenean eta arazo konplexuen konponketan.
Tresna digital eta AA tresna arrunten oinarrizko ezagutza du, eta bilaketak egiteko, fitxategiak antolatzeko eta arazo teknikoak konpontzeko oinarrizko trebetasunak.
Aztertu eta ebaluatu %25
Definizioa: gizakiek eta AAk sortutako hedabide-edukien helburua, alborapena, garrantzia eta sinesgarritasuna kritikoki ebaluatzeko gaitasuna.
Hizkuntza-eredu handiek ez dute informazioa «ulertzen»: litekeena dena aurreikusten dute. Horregatik haluzinatu dezakete (sinesgarria baina okerra den edukia sortu). Desinformazioa ez da asmo txarrez bakarrik zabaltzen: lasterbide kognitiboek (berrespen-alborapena, autoritate-heuristikoa) ere laguntzen dute. Ikasle gaituek egiletza identifikatu, iturriak triangulatu, laterala irakurri, alborapena eta aditutasuna ebaluatu, eta AAren erantzunak jatorrizko iturrietaraino jarraitzen dituzte.
Iturri eta ikuspegi anitz eta sinesgarriak bilatu eta ebaluatzen ditu, hedabide/AA tresnen mekanismoak eta alborapenak kritikoki aztertzen ditu, eta berrespen-alborapenaren eragina aktiboki kontuan hartzen du, ulermen oinarritu eta askotarikoa eraikitzeko.
Sinesgarritasunaz, alborapenaz eta kanpo-eraginez jabetzen da, irakurketa laterala egiten ohituta dago, eta informazio zuzena modu engainagarrian aurkezten denean identifikatzen du.
Fidagarritasuna eta asmoa ebaluatzeko oinarrizko estrategiak erabiltzen ditu (egiletza, iturriaren sinesgarritasuna), eta eduki digitalen eta AA mezuen zehaztasuna eta motibazioa zalantzan jartzearen garrantziaz jabetzen da.
Parte hartu eta elkarlanean aritu
Definizioa: testuinguru digitaletan aktiboki parte hartzeko eta besteekin lan egiteko gaitasuna, AAk elkarreraginak anplifikatzeko, bitartekotzeko edo distortsionatzeko duen eginkizunaz jabetuta; eta edukia modu egokian elkarlanean sortu edo partekatzeko.
Online elkarreraginak algoritmoek, plataformen arauek eta arau sozialek moldatzen dituzte, eta gero eta gehiago gizakiz eta AA sistemaz osatutako sare hibridoetan gertatzen dira. Ikasle gaituek espazio seguruak aukeratzen dituzte, komunikazioa testuingurura egokitzen dute, gatazkak baretzen eta biktimak babesten dituzte, eta beren erreakzio inpultsiboak kontrolatzen dituzte. Ulertzen dute gomendio-sistemek eta moderazioak zeinen ahotsak anplifikatzen diren erabakitzen dutela.
Trebetasunez nabigatzen du, komunikazioa egokitzen du, trukeak moderatzen ditu, besteen eskubideak babesten ditu, eta hedabide/AA tresnekin proiektuak elkarlanean diseinatzen ditu, gardentasuna, inklusioa eta justizia soziala sustatzen saiatuz.
Komunikaziorako, lankidetzarako eta aldarrikapenerako tresna egoki eta seguruak hautatzen ditu. Komunikazioa egokitzen, online gatazkak eta jazarpena prebenitu eta konpontzen, zereginak partekatzen eta proiektuak besteekin diseinatzen saiatzen da.
Ingurune digitaletan komunikazioa eta lankidetza egokitzeko lehen saiakerak egiten ditu, eta hedabide-plataformak edo AA sistemak parte hartzeko eta elkarlanean aritzeko nola erabili ulertzen ari da.
Sortu %25
Definizioa: komunikazio-behar bat, eduki egokia eta helburu hori lortzen lagunduko duen formatua identifikatzeko gaitasuna, hedabideak eta AA sistemak erabiliz.
Remix kulturak, elkarlaneko sorkuntzak eta kode irekiko proiektuek aukera berriak ematen dituzte. AA tresnek ideiak sortzeko, zeregin errepikakorrak automatizatzeko eta adierazpen berriak esploratzeko balio dute, baina galdera konplexuak dakartzate: originaltasuna, egiletza, ardura etikoa eta adierazpena (disclosure). Ikasle gaituek sorkuntza prozesu iteratibo gisa lantzen dute eta beren burua giza-makina «ko-sortzaile» gisa aztertzen dute.
Hedabideak sortu eta aldatzeko maisutasuna du, tresna digitalak/AA argitasunez, iraunkortasunez eta sormenez erabiliz. Ikuspegi etiko sendoa aplikatzen du tresnak aukeratzean eta emaitzak helburura eta audientziara egokitzen ditu.
Hainbat hedabide eta AA tresna erabiltzen ditu mezuak sortzeko, audientziaren oinarrizko kontzientziarekin, eta iterazioak egiteko prest dago originaltasuna edo findutasuna lortzeko.
Oinarrizko plataformak edo AA sistemak erabiltzen ditu besteen proiektuetan edizio sinpleak egiteko, eta koherentzia, originaltasun eta asmoaren oinarrizko ulermena erakusten du.
Nola ebaluatuko da?
Proba benetako egoeretan oinarritutako atazez osatuta egongo da: eskola, lana, aisialdia, bizitza zibikoa eta harreman sozialak. Ikasleek agertokiak aztertu (klima, herritartasun digitala, online segurtasuna…), informazioa ebaluatu, lan-gune digitaletan elkarlanean aritu eta eduki originala sortu beharko dute.
Aditu-taldearen gomendioa: ebaluazio-denboraren erdia «aztertu eta ebaluatu» (%25) eta «sortu» (%25) gaitasunei ematea, eta gainerakoa beste hiru gaitasunen artean banatzea.
Testuinguruak eta helburuak
| Testuingurua | Zer lantzen da | Adibideak |
|---|---|---|
| Harremanak | Hedabideek eta AAk giza harremanak nola errazten eta zailtzen dituzten; ongizatea. | Talde-txatak, lagun-txatbotak, feedbacka ematea. |
| Ikaskuntza | Eskolako eta laneko egoerak: iturri anitzak integratu, AAren gaitasunak eta mugak aitortu, autoerregulazioa. | Lan baterako informazioa bilatzea, AA erantzunak egiaztatzea. |
| Aisialdia | Algoritmoek, automatizazioak eta diseinuak aisialdian (arreta, lehentasunak, portaera) duten eragina. | Sare sozialak, bideo-plataformak, jokoak, gomendioak. |
| Limurtzea | Teknika erretorikoak: logos (arrazoiketa), pathos (emozioa), ethos (sinesgarritasuna), kairos (unea). AAk eskalan anplifikatzen ditu. | Publizitatea, desinformazioa, eragileak. |
| Herritartasuna | Albisteak eta aldarrikapen zibikoak ebaluatu; algoritmoek parte-hartze politikoan duten eragina. | Hauteskundeak, kanpainak, foro publikoak. |
Hedabide motak
- 1Testu digitala: web-artikuluak, argitalpenak, blogak, mezuak.
- 2Audioa: podcastak, ahots-laguntzaileak, AA audioak.
- 3Ikus-hedabideak: irudiak, infografiak, memeak, grafikoak.
- 4Bideoa: streaming-a, bideo laburrak, albisteak, tutorialak.
- 5AAk sortutako eta algoritmikoki kuratutako edukia.
Tresnak
Hedabide-plataformak: sare sozialak, ezagutza-plataforma kolaboratiboak (wikiak), albiste-agregatzaileak, mezularitza, bilatzaileak, posta, argazki/bideo editoreak, fitxategi-kudeatzaileak eta hodeiko biltegiak, foroak.
AA sistemak: hizkuntza-eredu sortzaileak (txatbotak), irudi-sortzaileak, gomendio-algoritmoak, ahots-laguntzaileak eta media sintetikoa (deepfake-ak, AA audioak).
Ataza-adibideak gaitasunaren arabera, eta non praktikatu
| Gaitasuna | Ataza-adibidea (ELGA) | artifiziala.eus-en |
|---|---|---|
| Etika | Partekatu/onartu ala ez? · AA erabili ala ez? · Online tranpak saihestu | ET-01, ET-02, ET-04, jario-simulagailua |
| Eskuratu | Produktibitate-tresnak · Digital declutter · Kontuak eta pribatutasun-ezarpenak | fitxategi-antolatzailea, pribatutasun-panela, ES-05 |
| Aztertu | Iragarkia/AA markatu · Irakurketa laterala · Errealitatea eta modelizazioa | AZ-01, AZ-06, simulagailu nagusia, AZ-05, AZ-08 |
| Parte hartu | Feedbacka eman · Hedabide eta AA aholkularia · Talde-txateko lankidetza | PH-01, PH-08, PH-05, talde-txata |
| Sortu | Profil pertsonala/profesionala · Hedabide-editorea · Memea sortu | SO-08, meme-editorea, simulagailu nagusiko 2. fasea |
Egoera abstraktu batean aukera bat hautatzeak ez du beti islatzen benetan zer egingo genukeen. Ingurune simulatuetan ikasleek askatasuna dute zein tresna erabili eta zer egin erabakitzeko; horrela, estrategia, iraunkortasuna eta erabaki konplexuak neur daitezke.
Adibide-ataza: kazetari gaztea
ELGAren markoak ataza luze baten adibidea deskribatzen du. Ikasleak egunkari bateko kazetari-rola hartzen du eta albiste bat argitaratu aurretik egiaztatu behar du.
- EsleipenaTxat-tresnan jakinarazpena: arduradunak albiste bat eta esteka bat bidaltzen ditu, egin beharreko ekintzen zerrendarekin.
- Irakurketa lateralaNabigatzaile simulatuan albistea ireki, gako-hitzak bilatu, emaitzak aztertu eta fitxa askotan iturriak kontrastatu.
- Erantzuna bidaliEpaia (zehatza / partzialki zehatza / okerra), kontsultatutako iturrien URLak eta ebidentzia. Aukeran, txantiloi bat deskargatu eta bete.
- SortuAmaieran, AA sistema simulatu batekin argitalpen bat sortu (irudia eskatu, testua findu).
Egin ataza hau orain
Gure simulagailuak egitura bera jarraitzen du, euskaraz eta bi agertokirekin, eta zure ekintzen araberako txostena ematen dizu.
Zailtasun-eragileak
Zerk egiten du ataza bat zailagoa? Irakasleentzat bereziki erabilgarria da: jarduerak diseinatzean, eragile hauek pixkanaka areagotu daitezke.
Agertoki berri edo askotarikoek karga kognitiboa handitzen dute.
hasi egoera ezagunekin (institutua) eta pasa urrunagokoetara.Formatu ezezagun edo anitzekin aldi berean lan egitea.
konbinatu testua, grafikoa eta bideoa ariketa berean.Interfaze berriak konplexutasun operatiboa gehitzen du.
erabili hainbat tresna mota (txata, bilatzailea, editorea).Analisi kritiko luzeak aitortze-atazak baino zailagoak dira.
eskatu «zergatik» beti, ez «zer» bakarrik.Idaztea edo artefaktu digital bat sortzea aukera anitza baino zailagoa da.
praktikatu erantzun laburrak errubrika batekin.Agertoki errealistek aldagai ezustekoak dituzte eta moldagarritasuna eskatzen dute.
erabili benetako (edo benetakoen antzeko) edukiak.Helburu irekiko atazetan zailagoa da nola jardun erabakitzea.
pixkanaka kendu urratsen zerrendak.Laguntza gutxiagok independentzia handiagoa eskatzen du.
hasi pistekin eta amaitu pistarik gabe.Galdetegia: jarrerak eta ohiturak
Proba kognitiboaz gain, ikasleek galdetegi bat beteko dute. MAIL gaitasuna ez da trebetasun teknikoa bakarrik: pentsatzeko moduak eta jarrerak ere badira. Ikastetxeen galdetegiak ikasgelan MAIL lantzeko aukerak ere neurtuko ditu.
| Gaitasuna | Galdetegiko eraikuntza-adibideak |
|---|---|
| Etika | Burutik irekitako pentsamendu aktiboa (beste ikuspuntuak kontuan hartzea, iritzia berrikusteko prest egotea) · AArekiko jarrerak |
| Eskuratu | Hedabideen alfabetatzerako esposizioa · AA alfabetatzerako esposizioa · Pribatutasun digitala babesteko estrategiak |
| Aztertu | Desinformazioarekiko sentikortasuna · Manipulazioarekiko sentikortasuna (faltsuak ez baina engainagarriak diren adierazpenak) · Dependentzia digitala |
| Parte hartu | Hedabideetako parte-hartzea (sortzaile gisa, eztabaidetan, aktibismo digitalean) · Arrisku eta kalte digitalak |
| Sortu | Hedabide-lehentasunak · Hedabide-praktikak (denbora, kontsumoaren eta sorkuntzaren arteko oreka, segurtasun-ohiturak) |
Loturak: ikasgaiak, gaitasun sozioemozionalak, Irakurketa eta AILit
MAILek oinarri sendoak behar ditu: irakurle trebeak izatea, zientzia- eta matematika-oinarriak, eta giza eta gizarte-zientzien ezagutza. Beraz, ikasgai guztien ardura da, ikaskuntza aktibo eta ikerketan oinarritutako metodoekin.
| Ikasgaia | Jarduera-adibideak |
|---|---|
| Euskara eta Literatura · Gaztelania | Plataformek eta AAk albiste-jarioak nola pertsonalizatzen dituzten hausnartu · Gertaera baten kazetaritza-kontakizuna eta AAk sortutako laburpena alderatu (tonua, alborapena, enfasia) · Proposamena: AA tresnek euskarazko ironia eta esamoldeak nola itzultzen eta ulertzen dituzten aztertu. |
| Matematika | Algoritmoek erabiltzaile-datuetan oinarrituta iragarkiak nola zuzentzen dituzten aztertu · Datu-laginketaren eta alborapenaren eginkizuna ikertu sare sozialetako iragarpenetan · Grafiko engainagarriak aztertu. |
| Biologia eta Geologia · Fisika eta Kimika | Hedabideek klima-aldaketaren agertokiak nola irudikatzen dituzten eta iritzi publikoan duten eragina · AAk ikerketa zientifikoan dituen inplikazio etikoak eztabaidatu, aurkikuntza eta polemiken estaldura aztertuz. |
| Geografia eta Historia | Lehen eta bigarren mailako iturrien egiazkotasuna ebaluatu · Argazkiek eta filmek gertaera historikoen ulermenean duten eragina · Deepfake-ek ebidentzia historikoaren benetakotasunean duten eragina eztabaidatu · AAk kuratutako hedabideek migrazioaren edo hondamendien pertzepzioan duten eragina · Mapa-tresnekin eskualdeen estaldura-alborapenak aztertu. |
| Atzerriko hizkuntzak | Nazioarteko gertaera bera hizkuntza desberdinetako iturrietan alderatu (tonua, ikuspuntua, alborapena) · Memeak aztertu: hitz-jokoek eta irudiek esanahia eta anbiguotasuna nola sortzen dituzten. |
| Plastika eta Ikus-hezkuntza · Musika | Plataforma digitalekin eta AArekin artea sortu eta audientziek AA piezen balioa nola hautematen duten aztertu · Giza-makina lankidetzaren egile-eskubideak eta sormenaren ulermen kulturala. |
| Teknologia eta Digitalizazioa | Edukiak gomendatzeko AA eredu sinple bat sortu eta entrenamendu-datuen alborapenez hausnartu · Eragileen jarrerak aztertu (kontsumitzaileak, plataformak, gobernuak). |
| Tutoretza · Balio etikoak | Ongizate digitala, ziberjazarpenaren prebentzioa, lagun-txatbotak, erabilera-akordioak. |
| Dimentsioa | Jarduera-adibideak |
|---|---|
| Norberaren kontzientzia | Online albiste edo edukien aurrean sentitzen ditudan emozioak aitortu eta izendatu · Plataforma eta AA sistema berriekin jardutean nire indarguneak eta hobetzeko eremuak identifikatu. |
| Norberaren kudeaketa | Gai polemikoei buruzko eztabaidetan estresa kudeatu eta lasai mantendu · Teknologiaren erabilera arduratsurako helburu pertsonalak ezarri. |
| Kontzientzia soziala | Hedabide- eta AA mezuek komunitate desberdinengan izan dezaketen eragina kontuan hartuz enpatia erakutsi · Hizkuntza askotako albisteak alderatzean desberdintasun kulturalez hausnartu. |
| Harreman-trebetasunak | Ikaskideekin arte digitala sortu, guztien ekarpenak errespetatuz · AAren inplikazio etikoei buruz eztabaidatzean errespetuz komunikatu. |
| Erabaki arduratsuak | Online informazioaren sinesgarritasuna ebaluatu erabakiak hartu edo partekatu aurretik · AA tresnekin edukia sortu edo zabaltzearen ondorioez hausnartu. |
PISA Irakurketa
- Batez ere testu idatziak (testu multimodal batzuk eta AA testuak ere bai).
- Ebaluazioa: testuen ulermena eta analisia, testuen barneko eta arteko kontraesanak, argudioen azterketa.
- Ez du bilaketa-funtziorik ezta AA txatbotekin elkarreraginik.
- Gatazka: testuen barneko kontraesanak.
PISA MAIL
- Formatu anitzak (bideoa, multimodala) eta sorkuntzari garrantzi handiagoa.
- Bilaketa- eta nabigazio-tresna gehiago; AA txatbotekin elkarreragina.
- Ebaluazioa plataformen eta AAren ezaugarriei lotua (algoritmoak, promptak, bilaketak) eta hausnarketa etikoari.
- Gatazka: pertsonen arteko edo elkarreraginezko gatazkak.
EB-ELGAren AI Literacy Framework-ak (AILit) lehen eta bigarren hezkuntzarako AA gaitasunak lau domeinutan antolatzen ditu. MAILek AILit-en AA gaitasunak jasotzen ditu, baina ikuspegi zabalagoa du hedabideei dagokienez. artifiziala.eus-en ikasgaiak AILit-ekin lerrokatuta daude.
| AILit domeinua | Gaitasun-adibideak (AILit) | MAIL gaitasuna |
|---|---|---|
| Engage with AI · AArekin jardun | AAren eginkizuna antzeman · AAren emaitzak onartu, berrikusi edo baztertu · Gomendio-sistemek ikuspegiak nola zabaltzen edo mugatzen dituzten · Energia-kontsumoa · Alborapenak | Aztertu · Etika · Eskuratu |
| Create with AI · AArekin sortu | Ikuspegi berriak esploratu · Ideiak bistaratu eta prototipatu · Feedbacka eskatu eta emaitzak findu · Benetakotasuna eta jabetza intelektuala | Sortu · Etika |
| Manage AI · AA kudeatu | Ataza baterako AA erabili ala ez erabaki · AA ikuspegi egokia aukeratu · Arazoak deskonposatu · AAren erabilera monitorizatu | Etika · Eskuratu · Parte hartu |
| Shape AI · AA moldatu (diseinatu) | AA sistema bat nola dabilen eta noren | Aztertu · Etika |
Glosarioa
- Algoritmoa
- Ataza bat egiteko urrats-multzo zehatza. Plataformetan, zer erakutsi eta zein ordenatan erabakitzen dute.
- Alborapena bias
- Emaitzak modu sistematikoan talde edo ikuspegi baten alde edo kontra desorekatzen dituen joera, askotan datuetatik datorrena.
- Alderantzizko irudi-bilaketa
- Irudi bat bilatzailera igo, non eta noiz agertu den jakiteko. Irudi zaharrak edo manipulatuak detektatzeko baliagarria.
- Arreta-ekonomia
- Gure arreta baliabide eskasa eta salgarria den eredu ekonomikoa; plataformak ahalik eta denbora gehien mantentzeko diseinatzen dira.
- Berrespen-alborapena
- Aurretik uste duguna berresten duen informazioa bilatu, gogoratu eta sinesteko joera.
- Content Credentials jatorri-kredentzialak
- Eduki digital baten jatorria eta aldaketak (AA erabili den ala ez barne) jasotzen dituzten metadatu estandarrak.
- Datu-minimizazioa
- Zerbitzu batek bere funtziorako behar dituen datuak bakarrik ematea edo biltzea.
- Deepfake
- AA bidez sortutako edo manipulatutako bideo, audio edo irudia, pertsona erreal bati egin edo esan ez duena egotziz.
- Deskarga kognitiboa cognitive offloading
- Pentsatzeko lana (gogoratu, arrazoitu, idatzi) kanpoko tresnen esku uztea. Neurriz lagungarria; gehiegi, ikaskuntza ahultzen du.
- Desinformazioa
- Nahita engainatzeko zabaltzen den informazio faltsua. Informazio okerra (misinformation) nahi gabe zabaltzen dena da.
- Engagement
- Erabiltzaileek edukiarekin duten elkarreragina (atsegiteak, iruzkinak, ikusteko denbora). Algoritmo askoren helburu nagusia.
- Gomendio-sistema
- Zure portaeran eta antzeko erabiltzaileenean oinarrituta, zer eduki erakutsi aurreikusten duen AA sistema.
- Haluzinazioa
- AA sortzaile batek sinesgarria baina okerra edo asmatua den edukia sortzea (datuak, aipuak, erreferentziak).
- Hizkuntza-eredu handia LLM
- Testu kopuru handiekin entrenatutako AA eredua, hurrengo hitzik litekeena aurreikusiz testua sortzen duena.
- Inokulazioa prebunking
- Manipulazio-teknikak aldez aurretik ezagutzea, haiekiko erresistentzia sortzeko (txerto baten antzera).
- Iragazki-burbuila eta oihartzun-ganbera
- Pertsonalizazioaren ondorioz, gure iritziekin bat datorren informazioa bakarrik jasotzea eta ikuspegi desberdinetatik isolatzea.
- Irakurketa laterala
- Webgune bat ebaluatzeko hura utzi eta beste fitxa batzuetan hari buruz zer dioten bilatzea. Aditu-egiaztatzaileen estrategia.
- Kurazioa
- Edukia hautatu, iragazi, antolatu eta aurkezteko prozesua, pertsonek edo algoritmoek egina.
- Media sintetikoa
- AAk osorik edo zati batean sortutako testua, irudia, audioa edo bideoa.
- Patroi iluna dark pattern
- Erabiltzailea nahi ez duen erabaki batera bultzatzeko interfaze-diseinua (botoi nabarmenak, aukera ezkutuak, presa).
- Phishing
- Erakunde fidagarri baten itxura hartuta, pasahitzak edo datuak lapurtzeko iruzurra (posta, SMS, txata).
- Prompta
- AA sortzaile bati ematen zaion jarraibidea edo eskaera.
- Publizitate natiboa
- Hedabidearen edukiaren itxura duen iragarkia («babestutako edukia»).
- Remix kultura
- Lehendik dauden obrak birkonbinatu eta eraldatuz sortzea. Lizentziak eta aitortza eskatzen ditu.
- Triangulazioa
- Informazio bat hainbat iturri independenteren bidez egiaztatzea.
- Ziberjazarpena
- Teknologia digitalen bidezko jazarpen errepikatua: irainak, mehatxuak, baztertzea, irudiak zabaltzea.
Ez da terminorik aurkitu.
Iturriak
- OECD (2026). Navigating an Evolving Digital World: First draft of the PISA 2029 Media and Artificial Intelligence Literacy (MAIL) Assessment Framework. OECD Publishing, Paris.
- OECD / European Commission (2026). Empowering Learners for the Age of AI: An AI Literacy Framework for Primary and Secondary Education.
- Wineburg, S. eta McGrew, S. (2019). Lateral Reading and the Nature of Expertise. Teachers College Record, 121(11).
- Roozenbeek, J. eta van der Linden, S. (2024). The Psychology of Misinformation. Cambridge University Press.
- Kozyreva, A. et al. (2023). Critical ignoring as a core competence for digital citizens. Current Directions in Psychological Science, 32(1).